Karol Scheibler - Edward Herbst - Ludwik Grohman

Karol Scheibler

Fabryka wyrobów bawelnianych

W 1855r. Karol Scheibler wybudowal na otrzymanym placu przy Wodnym Rynku dom mieszkalny i przedzalnie bawelny, z maszyna parowa o mocy 40 KM. Nastepne lata to okres rozwoju i rozbudowy przedsiebiorstwa. Obok istniejacych juz budynków dobudowano dodatkowo tkalnie, bielnik, osmalarnie a ponadto rozbudowano przedzalnie. W 1967r. kompleks ten zostal administrowany przez LZPB im. Obronców Pokoju i zachowal sie w dobrym stanie do dnia dzisiejszego. Kolejne inwestycje Scheiblera objely tereny nad Jasienia (Ksiezy Mlyn). Na nabytych przez przemyslowca w koncu lat 60. XIX w. obszarach wyrósl najwiekszy w Lodzi budynek przedzalni bawelny (1873, odbudowany po pozarze w 1877). Takze i tu powstalo osiedle robotników firmy, a co wiecej szpital fabryczny, szkola, sklepy firmowe, zakladowa straz pozarna oraz inne obiekty tworzace zwarta dzielnice mieszkalno- przemyslowa na Ksiezym Mlynie. W 1880r. zatwierdzony zostal statut pierwszej w Lodzi spólki akcyjnej - Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawelnianych K. Scheiblera w Lodzi. W 1889r. powstala Nowa Tkalnia przy ul. Widzewskiej 187 (dzis: ul. Kilinskiego) wyposazona w blisko 2 tys. krosien i maszyne parowa o mocy 1200 KM. Na skutek poniesionych w czasie I wojny swiatowej strat w 1919r. nastapilo polaczenie dwóch przedsiebiorstw: K. Scheiblera i L. Grohmana. Zjednoczone firmy otrzymaly nazwe Zjednoczonych Zakladów Wlókienniczych K. Scheiblera i L. Grohmana. Mialo to na celu przyspieszenie odbudowy obu zakladów.

Rezydencje fabrykanta

Obok przedzalni na Wodnym Rynku stanal w 1856 roku parterowy, skromny, murowany dom mieszkalny, wozownia i budynki gospodarcze. W roku 1865, wedlug projektu Karola Mertschinga, dobudowano pietro, a calosc zyskala charakter willi podmiejskiej - pierwszej wówczas w Lodzi. Kolejna przebudowa nadajaca juz budynkowi palacowa postac, do dzis zachowana, miala miejsce w latach 1884-1887. Rozbudowa ta pociagnela za soba zmiane wystroju wnetrz. Wyposazenie ich pochodzi z lat 1885-1887 i zamawiane bylo w róznych osrodkach i firmach w Berlinie, Wroclawiu, Dreznie, Paryzu, co wówczas w Lodzi czesto praktykowano. Kolejna przebudowa, tym razem wg projektu architekta warszawskiego Edwarda Lilpopa, nawiazywala w wygladzie zewnetrznym do poprzedniej, z lat szescdziesiatych, i dala w efekcie slabo zróznicowana bryle budynku, o fasadach zdobionych fryzem, hermami i medalionami, wykonanymi z ceramicznych elementów odlewanych i przytwierdzonych do sciany budynku, nadajac mu modny, neorenesansowy charakter. W zderzeniu z prosta forma bryly, zaskakuja przeladowane dekoracja pompierskie wielostylowe wnetrza. Sciany obito tkaninami nasladujacymi gobeliny, wylozono boazeriami, plytkami ceramicznymi i lustrami, wyposazono w bogato zdobione piece i kominki. Interesujace sa alegoryczne malowidla plafonowe, a takze mozaika nad kominkiem, wykonana w weneckim warsztacie A. Salviattiego. Palac mial charakter przede wszystkim mieszkalny, chociaz posiadal równiez sale reprezentacyjne: na parterze sale lustrzana - koncertowa oraz palarnie w stylu mauretanskim, a takze jadalnie z pokojem kredensowym, gabinet pana, który pelnil role sypialni i pokój w stylu rokokowym z piecem w kolorze indygo. Na pietrze zas znajdowaly sie pokoje mieszkalne. Podczas ostatniej przebudowy bramie laczacej palac z budynkiem fabryki nadano bogata reprezentacyjna forme. Za domem rozciagal sie park, zalozony na lesistym terenie, pelen gipsowych l porcelanowych figurek. Znajdowala sie w nim grota i wodotrysk, alejki zas ozdabialy drzewka pomaranczowe, ustawione w kublach, zgodnie z ówczesna moda. Palac wraz z ogrodem, polaczony z fabryka i stojacymi naprzeciw koszarowymi domami robotniczymi, stanowi charakterystyczny zespól rezydencjonalno - fabryczny, jako swiadomie skomponowana calosc.
Okolo 1880 roku Karol Scheibler dla swojej rodziny odkupil od lódzkiego farbiarza Leonarda Fessiera, najelegantszy klasycystyczny dom mieszkalny w Lodzi. Wazna role odgrywalo usytuowanie domu. Zamykal on od strony zachodniej cala posiadlosc Scheiblerów, jak równiez byl wizytówka od strony glównego traktu miasta. Dom czesto zmienial potencjalnych wlascicieli aby ostatecznie stac sie wlasnoscia prywatna spadkobierców Scheiblera. Po smierci K. Scheiblera dom zostal w roku 1891 przebudowany, wedlug projektu Hilarego Majewskiego. Powiekszono go o dwie osie, nadajac mu forme neorenesansowego palacyku. Obecna eklektyczna forme nadaly mu dwie kolejne przebudowy w latach 1894 i 1897. Przebudowa z roku 1894, wedlug projektu Franciszka Chelminskiego, powiekszyla go w kierunku poludniowym o trzy osie. W narozniku wzniesiono wieze zwienczona helmem w ksztalcie ostroslupa, pokrytego luska z blachy cynkowej. Helm zwienczono masztem z choragiewka i data 1894. Kolejna rozbudowa nastapila w roku 1897. Palac powiekszono od strony pólnocnej o parterowa dobudówke, mieszczaca salon od ulicy, a ogród zimowy od podwórza. Wnetrza byly bogato dekorowane, sztukatorskie sufity pokryte byly polichromia. Glówna klatka schodowa z drewnianymi schodami i tralkowa balustrada ozdobiona byla witrazami, zachowanymi fragmentarycznie. Wnetrza zostaly prawie zupelnie zniszczone, w niektórych pokojach zachowaly sie czesciowo sztukaterie oraz piece i kominki.

Edward Herbst

Edward Herbst byl dyrektorem zarzadzajacym calym przedsiebiorstwem Karola Scheiblera. Po slubie z jego najstarsza córka Matylda, zostal wspólwlascicielem fabryki. Na otrzymanym w posagu stuhektarowym folwarku, ciagnacym sie na wschód od fabryki, wedlug projektu architekta Hilarego Majewskiego, w roku 1876 wzniesiono dom mieszkalny dla nowozenców. Jest to willa dwukondygnacyjna, nawiazujaca do dojrzalego renesansu wloskiego, oparta na klasycznych wzorcach. Zlokalizowana jest nad stawem, w .parku, wraz z budynkami gospodarczymi i okazala oranzeria. Elewacje posiadaly szlachetne proporcje, z umiarkowanie zastosowanym detalem w postaci boniowania, zwienczenia okien trójkatnymi naczólkami, oflankowania okien pilastrami i pólkolumnami o róznych kapitelach, oraz ozdobnych krat w oknach parteru. Reprezentacyjne wejscie do willi, osloniete kolumnowym portykiem znajduje sie w pólnocnej elewacji. W srodkowym ryzalicie fasady zachodniej na uwage zasluguje nisza w formie aediculi, w której umieszczona zostala figurka przadki -symbol przemyslowej dzialalnosci wlascicieli, Podobna alegorie przedstawia witraz klatki schodowej.
Willa posiadala bardzo przejrzysty uklad wnetrz z obszerna klatka schodowa, salonem na osi oraz trzema pomieszczeniami w bocznych traktach. Glówny salon tzw. sala lustrzana posiada bogata neorokokowa dekoracje, zas jadalnia z plycinowymi boazeriami, miescily sie w srodkowych czesciach bocznych traktów. W poludniowo-wschodnim narozniku znajdowal sie gabinet mysliwski, w stylu niemieckiego renesansu, z bogatymi boazeriami, kryjacymi róznego rodzaju szafki na akcesoria mysliwskie. W roku 1877 wille powiekszono o dobudowana sale balowa utrzymana w stylu klasycystycznym (wiktorianskim) i oranzerie. Pierwsze pietro powtarzalo zasadniczy uklad parteru, ale posiadalo skromniejszy wystrój wnetrz. Bogaty byl tez zespól budynków pomocniczych willi. W latach 90. XIX wieku wzniesiono budynki stajni i wozowni. Calosc otoczona byla ogrodzeniem z dwiema kordegardami, do dzis zachowanymi. Ogród rozposcierajacy sie nad stawem, który dzis jest namiastka zalozenia ogrodowo-parkowego, niegdys dodawal malowniczosci calej posiadlosci.

Ludwik Grohman

Saksonczyk Traugott Grohman (ojciec Ludwika), otrzymal w 1842 roku od wladz w wieczysta dzierzawe posiadlo wodno - fabryczne - Mlyn Lamus, gdzie w dwa lata pózniej uruchomil przedzalnie i tkalnie bawelny, poruszane sila wody. Jednopietrowy dom pelnil funkcje fabryczna i mieszkalna i nawiazywal swoimi funkcjami do domów rzemieslniczych.
Okolo 1854 roku uruchomiono tu maszyne parowa o mocy 18 KM (przy równoczesnym pozostawieniu napedu hydraulicznego jako uzupelniajacego), co zmienilo charakter przedsiebiorstwa z manufakturowo - fabrycznego na fabryczny.

Rezydencje fabrykanta

Willa Ludwika Grohmana wkomponowana zostala w fabryczny zespól zbudowany nieco wczesniej i usytuowana w poludniowo-zachodniej czesci kwartalu zamknietego ulica Tylna. Poczatkowo ogniwem tego zalozenia byly budynki wzniesione w latach czterdziestych XIX wieku, parterowy dom mieszkalny Traugotta Grohmana - ojca Ludwika i pierwsza przedzalnia z tkalnia przy ulicy Targowej, w miejscu styku z ulica Tylna. W sasiedztwie przedzalni, w roku 1881, w kilka lat po smierci ojca, Ludwik Grohman wzniósl okazala rezydenqe z dziedzincem zamknietym oficyna gospodarczo-mieszkalna i przylegla oranzeria, w otoczeniu ogrodu. Willla utrzymana w stylu renesansu wloskiego wybudowana zostala wedlug projektu Hilarego Majewskiego. Do siedziby prowadzila od ulicy Tylnej okazala brama i furta z kutej kraty, oflankowana podwójnymi filarami, z przylegajaca kordegarda. W roku 1894, po slubie syna - Leona Grohmana, willa zostala rozbudowana, oraz podzielona na dwie czesci, pomiedzy rodziców i dzieci. Wówczas to od strony wschodniej dobudowano nowa czesc z paradna klatka schodowa i ogród zimowy. Natomiast w 1913 roku zostala rozbudowana czesc poludniowo-wschodnia, dobudowano pietrowy aneks z osobnym wejsciem. Glówne wejscie z portykiem filarowym prowadzilo do reprezentacyjnego holu i klatki schodowej, która integrowala calosc ukladu wnetrz, nalezacych do licznych czlonków rodziny. Parter w przeciwienstwie do wiekszosci willi posiadal nieregularny uklad wnetrz, poniewaz byly to pomieszczenia zarówno reprezentacyjne, jak i mieszkalne.Program uzytkowy wnetrz byl w zasadzie tradycyjny, znajdowaly sie tu jadalnia, kredensownia, biblioteka, salon, gabinety, sala balowa itp. Komunikacje wewnetrzna uzupelnialy windy - osobowa oraz trzy dzwigi gospodarcze. Wnetrza urzadzone byly z duzym przepychem i luksusem. Zastosowano materialy szlachetne, marmury, boazerie z róznych gatunków drewna oraz róznego rodzaju polichromie i marmoryzowania, imitujace szlachetne gatunki kamienia i drewna. Calosc wystroju utrzymana byla równiez w duchu renesansu wloskiego.
W posiadlosci Ludwika Grohmana, w jej przemyslowej czesci, w roku 1892 zostal wzniesiony, przez jego syna Henryka, dom mieszkalny o charakterze willowym, planowany dla urzedników przedsiebiorstwa. Willa wedlug projektu Hilarego Majewskiego, utrzymana zostala w stylu wloskiego renesansu, stala sie jednak siedziba Henryka, zas urzednikom oddano budynek przy ulicy Tylnej 14. Byl to budynek parterowy, z czerwonej nietynkowanej cegly, z tarasem i wieza, podpiwniczony, kryty dachem czterospadowym z mansarda. Czesc dachu, wraz z pólnocna sciana, byla przeszklona i kryla ogród zimowy. Willa jest jedna z nielicznych realizacji palacowo -willowych Majewskiego, w których czerwona cegla daje zamierzony efekt skontrastowania struktury elewacji. Willa zostala przebudowana w 1903r. wedlug projektu Franciszka Chelminskiego, a w 1912r. rozbudowana wedlug projektu Stanislawa Stebelskiego. Mimo dosc skromnego wyrazu architektonicznego willa posiadala bogaty wystrój wnetrz i komfortowe wyposazenie m. in. kolorowe mozaikowe posadzki, marmurowe stopnie schodów. Budynek posiadal typowo mieszkalny charakter. Uklad wnetrz byl amfiladowy z holem glównym polozonym centralnie. W piwnicy miescily sie pomieszczenia gospodarcze: pralnia, suszarnia, kotlownia itp. oraz szyb dzwigu kuchenno-towarowego laczacy te pomieszczenia z pietrem. Wachlarzowe schody z piwnicy prowadzily na parter. Parter mial charakter reprezentacyjne -mieszkalny, bowiem miescily sie tu sypialnie, pokoje goscinne i trzy lazienki, kredensownia polaczona z jadalnia i z aneksem, tzw. pokojem herbacianym. Ponadto znajdowal sie tu gabinet pana i salon. Wystrój wnetrz byl dosc jednorodny-eklektyczny z elementami secesji.