ulm poland
Choice your language

Historia Pabianic

PABIANICE ; KRUSCHE - ENDER ; KINDLER


 

Do trzeciej znaczącej rodziny przemysłowców związanych z włókiennictwem pabianickim należy zaliczyć

Kindlerów.

Założycielem firmy był Rudolf Kindler, ur. w 1819 r. w Stawiszynie pod Kaliszem, syn majstra piekarskiego Karola i Joanny Saling. W 1842 r. poślubił Ernestynę Luizą Gunther. Rodzina Kindlerów podobnie jak Kruschów należała do zboru braci morawskich, tzw. hcrrnhutów.


Juliusz Kindler [1843- 1902]


Oskar Kindler [1856-1918]

Rudolf Kindler przybył do Pabianic ze Zgierza w 1848 r. i objął stanowisko kierownika farbiarni Beniamina Kruschego. W 1859 r. rozpoczął samodzielna działalność przemysłową, instalując kilkadziesiąt krosien. W 1861 r. nad Dobrzynką założył ręczną tkalnię wyrobów wełnianych i półwełnianych, składającą się z 68 warsztatów tkackich i farbiarni. W 1865 r. wziął udział w wystawie przemysłowej w Moskwie. Na Wystawie Rolno - Przemysłowej w Paryżu otrzymał medal. W 1879 r. firma zatrudniała 650 robotników, co dawało jej 2 miejsce w branży wełnianej w Królestwie Polskim. W 1888 r. przedsiębiorstwo przekształcono w Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Półwełnianych R. Kindler. W 1896 r. fabryka otrzymała prawo znakowania towarów godłem państwowym.
Rudolf Kindler zmarł w Pabianicach w 1893 r. W latach 70. XIX w. współpracowali z nim trzej synowie:
Juliusz (ur. 1843 r. w Zgierzu) ukończył gimnazjum w Piotrkowie oraz kursy farbiarstwa i techniki włókienniczej w zakładach niemieckich. Następnie uzyskał stanowisko dyrektora technicznego w firmie R. Kindlera. W 1888 r. należał do współzałożycieli Towarzystwa Akcyjnego. Jego pierwszą żoną była Maria Augusta Lentz. Juliusz Kindler zmarł w Pabianicach w 1902 r.
Ludwik (ur. 1846 r. w Zgierzu) otrzymał wykształcenie handlowe. Mieszkał w Łodzi, gdzie kierował oddziałem sprzedaży firmy rodzinnej. Małżeństwo zawarł z Zofią Elżbietą Weigt. Zmarł w Pabianicach w 1892 r.
Najwybitniejszą postacią w rodzinie Kindlerów był Oskar (ur. 1856 w Pabianicach). Po skończeniu gimnazjum filologicznego w Łodzi studiował na Politechnice Ryskiej, gdzie uzyskał dyplom inżyniera. Praktyki handlowe odbył w Lipsku, a techniczne w Hamburgu. Od 1878 r. pracował w firmie rodzinnej na stanowisku dyrektora. W 1888 r. jako współzałożyciel został członkiem zarządu Towarzystwa Akcyjnego R. Kindlera, a następnie dyrektorem generalnym. W 1889 r. nabył od ojca majątek ziemski Widzew, gdzie wybudował swoją rezydencję w stylu renesansowego chateau (1898 r.). Od 1896 r. zasiadał w Komitecie Handlu i Przemysłu w Łodzi. Należał do założycieli Banku Kupieckiego w Łodzi (l897r.) i Sekcji Przemysłu Włókienniczego przy Łódzkim Oddziale Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu (1913 r.). Znalazł się w gronie założycieli sieci tramwajowej łączącej Łódź z Pabianicami i Zgierzem (w 1906 r. był członkiem zarządu Elektrycznych Kolei Dojazdowych).
W 1918 r. Rada Miejska w Łodzi wybrała Oskara Kindlera jako przedstawiciela kół gospodarczych na członka Rady Stanu w Warszawie, gdzie bronił interesów przemysłu Królestwa Polskiego. Zmarł nagle w Warszawie w 1918 r., pochowany w Pabianicach na cmentarzu ewangelickim. Do dziś znajduje się grób rodzinny Kindlerów z napisem: błogosławione życie w pracy i trudzie". W swoich wspomnieniach pisze o nim córka: "Po swym ojcu odziedziczy! niestrudzoną energię, silną rękę i pracowitość, po matce uczuciowość i wesołość. Całe jego życie było wytężoną, twórczą pracą (...) Wżyciu rodzinnym był bardzo serdeczny, dom nasz słynął z gościnności. Tryb życia mimo znacznego majątku był zawsze skromny, z umiarem. Ojciec miał zainteresowania rozliczne, lubił podróżować i często ja właśnie ojcu w tych wędrówkach towarzyszyłam".
Oskar Kindler z małżeństwa ze Stefania Władysławą Werner pozostawił syna Stefana (1884 - 1944) ożenionego z Zofią Krafft, córką Heleną Zofią (1885 - 1971), żonę Jana Hcrse i Zofią Adelą(1888 - 1957), która poślubiła dr Emiliana Lotha.
W 1925 r. fabryka "R. Kindler" ogłosiła upadłość. W 1927 r. angielska firma "F. Willey & Co. Ltd" i skarb państwa polskiego utworzyły Spółką Akcyjną Pabianickich Zakładów Włókienniczych dawniej R. Kindler.


Ulica Zamkowa - Traugutta (d. Ogrodowa), fragment zabudowy fabrycznej firmy "R. Kindler (pocztówka z ok. 1911 r.,)


Paląc Kindlerów wybudowany pod koniec XIX w., ul. Zanikowa 26 (pocztówka z okresu II wojny światowej,)

Do wybuchu I wojny światowej w zakładach Kindlerów powstało kilka instytucji fabrycznych o charakterze socjalnym i kulturalno - oświatowym. Ok. 1872 r. Rudolf Kindler założył Kasą Chorych dla robotników. W 1879 r. Juliusz Kindler zorganizował na terenie fabryki pogotowie przeciwpożarowe, złożone z 9 osób umundurowanych i zaopatrzonych w sprzęt. Ok. 1898 r. utworzono stowarzyszenie spożywcze dla urzędników, ambulatorium i prowizoryczny szpital z 10 łóżkami.
Najważniejsze instytucje fabryczne powstały z inspiracji Oskara Kindlera. W 1904 r. nakładem dużych środków finansowych przekazano w użytkowanie kompleks budynków szpitalnych przy ul. Bocznej (dziś ul. S. Żeromskiego 20). W 1911 r. obiekt posiadał 45 łóżek. Biblioteką oświatową dla robotników i mieszkańców Pabianic zorganizowano w 1905 r. (3000 woluminów w 1913 r., obecnie 46 pozycji zachowało się w muzeum i bibliotece miejskiej). W 1906 r. wybudowano 2-klasową szkołą elementarną dla dzieci robotników przy ul. Zamkowej 34 (w 1907 r. przyjęto 400 uczniów). W 1907 r. została założona Kasa Oszczędności Pracowników.
Aktywność społeczna Kruschów, Enderów, Kindlerów w Pabianicach
Omawiane rodziny przemysłowców prowadziły szeroką działalność społeczną na terenie miasta, wspierając hojnie liczne instytucje (parafie, towarzystwa charytatywne, szkoły i szpitale).
Jako protestanci aktywnie uczestniczyli w życiu religijnym. W 1844 r. Gottlieb Krusche i jego synowie: Gottfried, Gottlieb, Beniamin i August podarowali dzwon kościołowi ewangelickiemu. W 1842 r. Gottfried Krusche przekazał kamienną chrzcielnicę. W tymże roku Rudolf Kindłer ofiarował 2 witraże. Natomiast jego syn Oskar w 1882 r. ufundował balustradę. W 1876 r. Beniamin, August, Herman Kruschowic i Rudolf Kindłer weszli w skład komitetu rozbudowy kościoła ewangelickiego. W 1899 r. Herman Krusche wyasygnował 5000 rb na ewangelickie przedszkole, którego prezesem była Helena Ender z Knothów. Zofia Kindłer wzniosła kaplicę - mauzoleum w sąsiedztwie cmentarza ewangelickiego, stworzyła fundusz 5000 rb na utrzymanie obiektu i w 1911 r. przekazała go w użytkowanie parafii. W 1927 r. Feliks Krusche zasiadał w radzie kościoła i zarządzie cmentarza ewangelickiego; z okazji 100-lecia parafii ufundował dzwony. Karol Ender jr działał w Organizacji Ewangelików Polaków.
W 1898 r. rozpoczęto wznoszenie kościoła rzymsko - katolickiego na Nowym Mieście. Na budowę w 1900 r. firma "Krusche i Ender" przeznaczyła 10000 rb, a zakład "R. Kindłer" - 4000 rb. W 1903 r. Feliks Krusche ufundował parafii 3 witraże nad ołtarzem głównym wykonane przez R. Schlcina z Saksonii. W 1906 r. firma "R. Kindłer" ofiarowała wszystkie drzwi dębowe do kościoła za 3000 rb.
W 1897 r. Karol Ender jako inicjator i przyszły prezes złożył na fundusz Pabianickiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności 10000 rb. Wiceprezesem tej instytucji wybrano Juliusza Kindlera. W latach 1910 - 1913 prezesem był Teodor Ender, członkami zarządu Oskar Kindłer i Feliks Krusche. Na budowę Ochrony Katolickiej dla dzieci (ul. św. Jana 26) w 1910 r. Tow. Akc. "Krusche i Ender" zadeklarowało złożenie 4000 rb, a firma "R. Kindłer" - 2000 rb. W 1916 r. Oskar Kindłer, Teodor Ender, Feliks Krusche wraz z małżonkami działali w sekcji finansowej Miejskiej Rady Opiekuńczej, zajmującej się pomocą dla biednych dzieci.
W 1889 r. zakłady "Krusche i Ender" i "R. Kindlera" były głównymi fundatorami szpitala powiatowego w Łasku, którego kuratorem został Teodor Ender. W latach 1904-1907 w Pabianicach wybudowano Publiczny
Szpital Miejski św. Antoniego. Na cel ten firma "Krusche i Ender" przekazała 10000 rb, natomiast "R. Kindłer" - 9050 rb. W 1908 r. na urządzenie oddziału dla umysłowo chorych dwie spółki ofiarowały odpowiednio 1000 rb i 570 rb. Kuratorem szpitala z ramienia Rady Opiekuńczej Powiatowej został Teodor Ender.
Przedsiębiorcy pabianiccy dbali również o rozwój oświaty. W 1886 r. firmy "Krusche i Ender" oraz "R. Kindłer" wybudowały kosztem 19000 rb szkołę elementarną (obecnie Stary Rynek 2, gmach Muzeum Miasta Pabianic). W 1898 r. w Pabianicach powstała 7-klasowa Szkoła Handlowa przy ul. Długiej (dziś Pułaskiego 14). Do grona założycieli należy zaliczyć przede wszystkim Oskara Kindlera, Juliusza Kindlera, Teodora Endera i Feliksa Kruschego. Funkcję przewodniczącego Rady Opiekuńczej objął Oskar Kindłer. Członkiem rady został Teodor Ender. Obydwaj ofiarowali na szkołę po 500 rb. W 1900 r. Feliks Krusche przekazał kolekcję do nauki botaniki wartości 500 rb i fisharmonię za 1000 rb. Rok później Oskar Kindłer sprawił bibliotekę szkolną (2692 wól.). W 1902 r. Teodor Ender ofiarował 4000 rb, a Oskar Kindłer ufundował stypendium dla uczniów.
Rodziny pabianickich fabrykantów interesowały się sztuką i kulturą. Ok. 1863 r. Rudolf Kindłer zamówił u bliżej nie znanego malarza A. Goldberga obraz, przedstawiający fabrykę przy kościele św. Mateusza (eksponowany na wystawie). Członkami, protektorami Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości byli: Teodor Ender, Oskar Kindłer z żoną oraz Feliks Krusche (1910). W pałacu Enderów znajdowała się bogata kolekcja dzieł sztuki: meble, obrazy, drzeworyty, miedzioryty wybitnych artystów rodzimych i obcych, przedmioty sztuki orientalnej, chińskie stoliki inkrustowane, z których wiele bezpowrotnie zaginęło po 1945 r.
Przemysłowcy należeli do animatorów życia teatralnego w Pabianicach, wspierając amatorskie grupy dramatyczne. Biernymi członkami zał. W 1888 r. Męskiego Towarzystwa Śpiewaczego zostali m. in. Herman Krusche, Feliks Krusche, Karol jr, Teodor jr i Stefan Enderowie.
Przedsiębiorcy angażowali swoje środki w rozbudowę infrastruktury Pabianic. W 1848 r. z funduszów Beniamina Kruschego zainstalowano 7 pierwszych latarni gazowych w mieście. W 1886 r. firma "Krusche i Ender" oddała do użytku miasta 6 lamp elektrycznych i własnym kosztem oświetlała ulicę Zamkową. Rudolf Kindłer sfinansował dużą część kosztów połączenia telefonicznego z Łodzią (1886 r.).
W latach 1979-1888 Juliusz Kindler zorganizował w Pabianicach Ochotniczą Straż Ogniową, na rzecz, której firma "Krusche i Ender" złożyła 1000 rb. Naczelnikiem straży wybrano Juliusza Kindlera, jego zastępcą brata Oskara. W 1881 r. wybito pamiątkowy medal (za umieszczenie polskiego napisu władze rosyjskie aresztowały Juliusza Kindlera pozbawiając go równocześnie stanowiska). W 1898 r. komendantem straży został Feliks Krusche odznaczony przez Główny Zarząd Straży Pożarnych w Warszawie złotym medalem (1930 r.). W latach 1880-1910 funkcję prezesa pełnił Teodor Ender, a w 1905-1910 Oskar Kindler.
Teodorowi Enderowi, Oskarowi i Juliuszowi Kindlerom zawdzięczało swoje powstanie w 1899 r. Pabianickie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu (prezesem został J. Kindler, od 1901 r. - T. Ender).
W 1906 r. Oskar Kindler przekazał w wieczystą dzierżawę plac pod budowę sali i boiska Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół" (ul. Żeromskiego). Udzielał poparcia Polskiej Macierzy Szkolnej.
Przemysłowcy brali uczestniczyli również we władzach samorządowych Pabianic, broniąc w czasie I wojny światowej miasto przed restrykcyjnymi zarządzeniami okupantów niemieckich. W 1915 r. do Rady Miejskiej weszli Oskar Kindler i Teodor Ender. W następnych wyborach w 1917 r. wybrano Oskara Kindlera i Feliksa Kruschego.
Na koniec należy podkreślić, iż Kruschowie, Enderowie i Kindlerowie odegrali szczególna rolę w rozwoju Pabianic, biorąc aktywny udział w życiu gospodarczym. Tworzyli elitę burżuazyjną okręgu łódzkiego. W ich rękach znajdowała się znaczna część Nowego Miasta. Przedsiębiorstwa, które założyli, charakteryzowały się patcrnalistycznym stosunkiem właściciela do zatrudnionych robotników. Pomimo obcego pochodzenia współpracowali z polską inteligencją, powołując wspólnie wiele instytucji i towarzystw społecznych na terenie Pabianic. Po II wojnie światowej rodzina Enderów wyjechała za granicę. W Polsce pozostali do dziś potomkowie Kruschów i Kindlerów.

na podst. "Krushe, Ender, Kindler. Królowie bawełny w Pabianicach XIX-XX w." Robert Adamek, Urszula Jaros



Aktualności








Wszystko zaczęło się na początku ubiegłego wieku.



Strona Główna | Profil Działalności | Historia | Produkty | Kontakt