Pabianice

U schyłku XVIII wieku Pabianice, bogate i rozwinięte ongiś miasto, w wyniku klęsk spowodowanych wojnami, zarazami, kataklizmami żywiołów spadło do poziomu niewielkiej mieściny o wiejskim charakterze, liczącej 482 mieszkańców. Ta mała, uboga mieścina nic była przedmiotem zainteresowania władzy pruskiej administrującej miastem po kolejnym rozbiorze Polski. Rozważano nawet odebranie Pabianicom praw miejskich. Zachodnia granica miasta kończyła się na prawym brzegu rzeki Dobrzynki.
Dopiero wiek XIX zrodził korzystne dla Pabianic warunki. W wyniku zmian politycznych jakie miały miejsce w Europie na początku XIX wieku Pabianice znalazły się w granicach Królestwa Polskiego, utworzonego w 1815 roku na mocy traktatów wiedeńskich. W pięć lat później, podniesione do rangi osady przemysłowej w pełni wykorzystały szansę, jaką był plan kolonizacji przemysłowej. Do Pabianic zaczęli napływać osadnicy - tkacze, sukiennicy i prządki z Czech, Saksonii i Śląska. Pabianice, dotąd jednolite pod względem narodowościowym i wyznaniowym, stały się ośrodkiem życia i pracy trzech społeczności: polskiej, niemieckiej i żydowskiej.
W roku 1848 miasto liczyło 4.128 mieszkańców, z tego 2.245 wyznania katolickiego, 1.416 wyznania ewangelicko - augsburskiego i 467 Żydów.
Od 1823 roku następował planowany rozwój Pabianic. W 1824 roku, po lewej stronie rzeki Dobrzynki został wytyczony obszar pod nową osadę fabryczną, wyznaczono nowe granice miasta, niemal dwukrotnie powiększając obszar Pabianic z 7 km2 do ponad 12 km2.
Rozpoczęło się wielkie budowanie. Godzi się zauważyć, że zasoby wodne Dobrzynki stwarzały bardzo korzystne warunki dla rodzącego się przemysłu włókienniczego. To właśnie na tym terenie powstało największe pabianickie przedsiębiorstwo, założone w 1826 roku przez Gottlieba Kruschego i rozwinięte przez jego syna Beniamina.
W końcu XIX wieku stały się Pabianice, drugim po Łodzi, ośrodkiem włókienniczym w Królestwie Polskim. Istnienie zakładów produkujących bawełnę i wełnę pociągnęło rozwój innych gałęzi przemysłu, kooperujących na rzecz tych wielkich przedsiębiorstw. Powstał przemysł chemiczny, papierniczy, metalowy, produkowano materiały budowlane, meble.
Ta różnorodność przemysłu była cechą wyróżniającą Pabianice od innych ośrodków i była czynnikiem niezwykle korzystnym w dalszych, także współczesnych losach miasta.
Rozwój przemysłu wywarł znaczący wpływ na rozwój przestrzenny Pabianic, na jego wygląd i architekturę. Spuścizną po XIX wieku jest niezmieniony, istniejący współcześnie układ przestrzenny, wyznaczony traktem bitym fabrycznym (dzisiejsza ul. Zamkowa), zachowany zespół urbanistyczno - architektoniczny Nowego Miasta oraz szereg budynków fabrycznych, mieszkalnych i użyteczności publicznej.
U źródeł sukcesów wielonarodowej społeczności miasta leżała przede wszystkim wielokierunkowa działalność gospodarcza, operatywność, współpraca a także konkurencja. Społeczność ta wspólnie przeżywała lala rozwoju, klęski i nadziei. Także w okresach buntu i zrywów niepodległościowych. To współistnienie i wspólne dzieje były czynnikiem miastotwórczym, wzbogacającym Pabianice tak pod względem materialnym jak i duchowym.
Znaczącą rolę w rozwoju przemysłu wniosła ludność wyznania ewangelicko - augsburskiego. Społeczność ta, w pół. XIX stulecia stanowiła prawie 30% ludności miasta.
Wiek XIX i pierwsza połowa XX wieku to okres ważny m. in. ze względu na przemiany ustrojowe oraz procesu zachodzące w rozwoju stosunków ludnościowych w mieście.
Badając dzieje rodów Krusche, Ender i Kindler,- zauważymy wyraźnie wyodrębniające się dziedziny ich wielokierunkowej aktywności. Początkowo skupiali się na tworzeniu i budowaniu warsztatów pracy. Wraz z ulepszaniem maszyn i urządzeń, procesów technologicznych produkcji, modernizacją także w sensie organizacyjnym, angażowali swoje siły i środki w rozbudowę infrastruktury miasta. Zaangażowali w rozwój gminy ewangelickiej, tworzyli i uczestniczyli z życiu instytucji społecznych, kulturalnych i sportowych miasta.
Nie ma już fabrykantów w Pabianicach, zostali ich potomkowie.